Tăng động giảm chú ý là gì? 3 nhóm biểu hiện cốt lõi của ADHD
Không ít trẻ bị gắn là “tăng động giảm chú ý” chỉ vì quá hiếu động, khó ngồi yên hoặc hay quên. Ngược lại, cũng có nhiều trường hợp thực sự có ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) lại bị bỏ qua vì người lớn cho rằng đó chỉ là tính cách, là thiếu kỷ luật, hoặc rồi sẽ tự hết khi lớn lên. Chính sự lẫn lộn này khiến khái niệm tăng động giảm chú ý thường bị hiểu sai ngay từ đầu.
1. Tổng quan nghiên cứu về tăng động giảm chú ý
Trong các nghiên cứu hiện đại, tăng động giảm chú ý không được xem như một biểu hiện hành vi đơn lẻ, mà là một rối loạn đã được xác lập trên nhiều lớp bằng chứng. Tuyên bố đồng thuận quốc tế của Faraone và cộng sự tổng hợp 208 kết luận có căn cứ bằng chứng, khẳng định ADHD là một rối loạn hợp lệ về mặt lâm sàng, thường khởi phát sớm, có thể kéo dài đến tuổi trưởng thành và liên quan đến nhiều hệ quả bất lợi trong học tập, nghề nghiệp, quan hệ xã hội và chất lượng sống. [5]
Các nghiên cứu dịch tễ học cũng cho thấy ADHD là một rối loạn khá phổ biến ở trẻ em và thanh thiếu niên. Phân tích gộp của Polanczyk và cộng sự ước tính tỷ lệ hiện mắc gộp trên thế giới khoảng 5,29% ở nhóm tuổi này. Ở bản cập nhật sau đó, nhóm tác giả cho rằng chưa có bằng chứng thuyết phục cho thấy tỷ lệ thực sự của rối loạn này trong cộng đồng tăng lên rõ rệt qua các thập niên, dù mức độ nhận diện và chẩn đoán có thể thay đổi theo từng hệ thống. [6][7]
Ở bình diện sinh học, nhiều nghiên cứu cho thấy ADHD có nền tảng di truyền đáng kể. Tổng quan của Faraone và Larsson cho thấy ADHD có tính di truyền cao, với ước tính khoảng 74% từ các nghiên cứu gia đình, sinh đôi và nhận con nuôi. Song song với đó, phân tích gộp của Willcutt và cộng sự cho thấy người có ADHD thường gặp khó khăn ở nhiều mặt của chức năng điều hành như ức chế đáp ứng, trí nhớ làm việc, cảnh giác và lập kế hoạch, dù mức độ không đồng đều giữa các cá nhân. [8][9]
Như vậy, xét trên bình diện nghiên cứu, ADHD là một rối loạn đã được hỗ trợ bởi các bằng chứng dịch tễ học, di truyền học và tâm lý học nhận thức. Chính trên nền nghiên cứu đó, các hệ thống phân loại như DSM-5 và ICD-11 mới xây dựng nên các tiêu chuẩn mô tả và chẩn đoán hiện hành.
2. Tăng động giảm chú ý trong các tiếp cận học thuật hiện đại
Theo American Psychiatric Association, trong tài liệu giới thiệu về DSM-5, ADHD được mô tả là một rối loạn phát triển thần kinh, đặc trưng bởi một mẫu biểu hiện kéo dài của giảm chú ý và/hoặc tăng hoạt động – xung động. Tài liệu này cũng nhấn mạnh rằng các biểu hiện phải xuất hiện ở nhiều bối cảnh, chẳng hạn ở nhà và ở trường, và đủ mức độ để gây khó khăn trong hoạt động xã hội, học tập hoặc công việc. [1]
Ở bình diện phân loại quốc tế, World Health Organization trong tài liệu Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders xác định ADHD bằng một mẫu biểu hiện kéo dài của giảm chú ý và/hoặc tăng hoạt động – xung động, có tác động tiêu cực trực tiếp đến hoạt động học tập, nghề nghiệp hoặc xã hội. Cách diễn đạt này làm rõ hai điểm rất quan trọng: thứ nhất, ADHD không chỉ là sự hiện diện của vài hành vi riêng lẻ; thứ hai, các biểu hiện chỉ có ý nghĩa chẩn đoán khi chúng đủ mức độ để làm suy giảm chức năng. [2]
Trong hướng dẫn của National Institute for Health and Care Excellence, ADHD được xem là một rối loạn không đồng nhất, được đặc trưng bởi ba nhóm triệu chứng cốt lõi là tăng hoạt động, xung động và giảm chú ý, trong đó các triệu chứng này phải được đánh giá là quá mức so với tuổi hoặc mức phát triển chung của người đó. Điểm này đặc biệt quan trọng vì nó giúp phân biệt giữa một trẻ năng động trong giới hạn phát triển bình thường với một trẻ có biểu hiện rối loạn thật sự. [3]
Từ các mô tả của DSM-5, ICD-11 và NICE có thể thấy một sự thống nhất tương đối rõ: ADHD là một rối loạn phát triển thần kinh, thường khởi phát từ thời thơ ấu, được xác định bởi một mẫu biểu hiện kéo dài của giảm chú ý và/hoặc tăng hoạt động – xung động, diễn ra ở nhiều bối cảnh và gây ảnh hưởng thực sự đến chức năng học tập, hành vi hoặc quan hệ xã hội.
3. Tiếp cận của Happy về tăng động giảm chú ý
Trên cơ sở các tiếp cận học thuật và các hệ thống phân loại chuẩn, có thể khái quát rằng:
“Tăng động giảm chú ý là một rối loạn phát triển thần kinh, thường khởi phát từ thời thơ ấu, được đặc trưng bởi một mẫu biểu hiện kéo dài của giảm chú ý và/hoặc tăng hoạt động – xung động, ở mức độ không phù hợp với lứa tuổi phát triển và đủ để gây ảnh hưởng rõ đến học tập, hành vi, quan hệ xã hội hoặc khả năng thích nghi hằng ngày”.
Cách khái quát này cho thấy ADHD không phải là một nhãn gọi cho trẻ hiếu động hay trẻ “khó bảo”, mà là một rối loạn có cấu trúc triệu chứng rõ ràng. Đồng thời, nó cũng nhấn mạnh rằng yếu tố quyết định không chỉ là có triệu chứng, mà là triệu chứng kéo dài, xuất hiện ở nhiều bối cảnh và gây suy giảm chức năng.
4. Ba nhóm biểu hiện cốt lõi của tăng động giảm chú ý
Thứ nhất là giảm chú ý.
Giảm chú ý biểu hiện ở việc trẻ hoặc người lớn khó duy trì tập trung, dễ xao nhãng, hay bỏ sót chi tiết, khó theo hết chỉ dẫn, khó tổ chức công việc, hay quên và thường làm dang dở nhiệm vụ. Đây không chỉ là sự “đãng trí” theo nghĩa thông thường, mà phản ánh khó khăn kéo dài trong việc duy trì kiểm soát chú ý một cách ổn định. [1][3][4]
Thứ hai là tăng hoạt động.
Tăng hoạt động thể hiện ở việc cựa quậy nhiều, khó ngồi yên khi cần ngồi yên, chạy nhảy hoặc di chuyển quá mức trong bối cảnh không phù hợp, nói nhiều, hoặc luôn trong trạng thái như bị thúc phải hoạt động. Ở trẻ lớn hơn và người trưởng thành, nhóm biểu hiện này có thể bộc lộ ít bằng chạy nhảy rõ rệt hơn và nhiều hơn dưới dạng bồn chồn, khó thư giãn. [1][3][4]
Thứ ba là xung động.
Xung động thể hiện ở việc hành động quá nhanh khi chưa kịp suy nghĩ đầy đủ, chen ngang, cắt lời, khó chờ đến lượt, hoặc có xu hướng quyết định vội vàng. Đây là nhóm biểu hiện đặc biệt quan trọng vì thường ảnh hưởng mạnh đến quan hệ xã hội, hành vi lớp học, mức độ an toàn trong sinh hoạt và khả năng tự kiểm soát. [1][3][4]
Phụ huynh đăng ký tư vấn, đánh giá trẻ cùng với chuyên gia của Can thiệp sớm Happy “Tại đây”.
Tác giả:
NCS. Nguyễn Tiến Đạt
CEO Hệ Thống Can thiệp sớm Happy
Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Trong Giáo Dục
Danh mục tài liệu tham khảo
[1] American Psychiatric Association. (2013). DSM-5 fact sheet: Attention-deficit/hyperactivity disorder.
[2] World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders.
[3] National Institute for Health and Care Excellence. (2018; reviewed 2025). Attention deficit hyperactivity disorder: Diagnosis and management (NG87).
[4] Centers for Disease Control and Prevention. (2024–2025). Symptoms of ADHD; Diagnosing ADHD.
[5] Faraone, S. V., et al. (2021). The World Federation of ADHD International Consensus Statement: 208 evidence-based conclusions about the disorder. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 128, 789–818.
[6] Polanczyk, G., de Lima, M. S., Horta, B. L., Biederman, J., & Rohde, L. A. (2007). The worldwide prevalence of ADHD: A systematic review and metaregression analysis. American Journal of Psychiatry, 164(6), 942–948.
[7] Polanczyk, G. V., Willcutt, E. G., Salum, G. A., Kieling, C., & Rohde, L. A. (2014). ADHD prevalence estimates across three decades: An updated systematic review and meta-regression analysis. International Journal of Epidemiology, 43(2), 434–442.
[8] Faraone, S. V., & Larsson, H. (2019). Genetics of attention deficit hyperactivity disorder. Molecular Psychiatry, 24(4), 562–575.
[9] Willcutt, E. G., Doyle, A. E., Nigg, J. T., Faraone, S. V., & Pennington, B. F. (2005). Validity of the executive function theory of attention-deficit/hyperactivity disorder: A meta-analytic review. Biological Psychiatry, 57(11), 1336–1346.
