Khuyết tật trí tuệ là gì? 3 đặc điểm cốt lõi của khuyết tật trí tuệ

     Trong thực tế, khái niệm khuyết tật trí tuệ thường bị hiểu một cách giản lược thành “trẻ chậm hơn”, “trẻ học kém hơn” hoặc “trẻ tiếp thu chậm hơn bạn cùng tuổi”. Cách hiểu này chưa sai hoàn toàn, nhưng chưa chạm đến bản chất của vấn đề. Nếu chỉ nhìn từ kết quả học tập hoặc tốc độ tiếp thu, người lớn rất dễ bỏ qua một phương diện quan trọng hơn nhiều: mức độ trẻ có thể giao tiếp, tự chăm sóc, thích nghi với sinh hoạt hằng ngày và tham gia vào đời sống xã hội đến đâu.

     Trong các tiếp cận học thuật hiện đại, khuyết tật trí tuệ không được xem đơn thuần là sự chậm trễ trong học tập, mà là một tình trạng phát triển có ảnh hưởng đồng thời đến năng lực trí tuệ và hành vi thích ứng. Chính vì vậy, muốn hiểu đúng khái niệm này, không thể chỉ dừng ở ấn tượng rằng trẻ “chậm hơn”, mà cần đi từ tổng quan nghiên cứu, đối chiếu với các hệ thống phân loại chuẩn, rồi mới khái quát thành một cách hiểu có giá trị trong đánh giá và hỗ trợ trẻ.

1. Tổng quan nghiên cứu về khuyết tật trí tuệ

     Các nghiên cứu hiện đại cho thấy khuyết tật trí tuệ là một tình trạng có ý nghĩa sức khỏe cộng đồng đáng kể. American Psychiatric Association cho biết tình trạng này ảnh hưởng khoảng 1% dân số; còn phân tích gộp của Maulik và cộng sự trên 52 nghiên cứu dân số ước tính tỷ lệ hiện mắc là khoảng 10,37 trên 1.000 người. Nghiên cứu này cũng cho thấy tỷ lệ hiện mắc cao hơn ở trẻ em và thanh thiếu niên so với người trưởng thành, và cao hơn ở các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình. [3][5]

     Ở bình diện căn nguyên, các tổng quan gần đây cho thấy nguyên nhân của khuyết tật trí tuệ phần lớn có nền tảng di truyền, dù trên lâm sàng vẫn có thể gặp các nguyên nhân trước sinh, trong sinh, sau sinh hoặc chưa xác định được nguyên nhân cụ thể. CDC cũng nêu rằng khuyết tật trí tuệ có thể bắt đầu bất kỳ lúc nào trước khi trẻ tròn 18 tuổi, kể cả trước sinh; một số nguyên nhân thường gặp có thể bao gồm các hội chứng di truyền, bất thường nhiễm sắc thể, một số nhiễm trùng, độc chất hoặc tổn thương não. [4][6]

     Như vậy, tổng quan nghiên cứu cho thấy đây không phải là một hiện tượng hiếm gặp, cũng không phải chỉ là tình trạng “học chậm”. Khuyết tật trí tuệ là một tình trạng phát triển có cơ sở sinh học, có gánh nặng chức năng rõ rệt và đã được xác lập vững chắc trong các hệ thống phân loại quốc tế. Chính trên nền nghiên cứu đó, các khái niệm chuẩn trong DSM và ICD mới được hình thành.

2. Khuyết tật trí tuệ trong các tiếp cận hiện đại

     Theo American Psychiatric Association, thuật ngữ được dùng trong DSM-5-TR là Khuyết tật trí tuệ/ rối loạn phát triển trí tuệ  (Intellectual disability/ intellectual developmental disorder). Tài liệu này nêu rõ đây là một rối loạn khởi phát trong thời kỳ phát triển, bao gồm thiếu hụt ở cả chức năng trí tuệ và hành vi thích ứng trong các lĩnh vực khái niệm, xã hội và thực hành. Đồng thời, APA cũng nhấn mạnh rằng việc đánh giá không thể chỉ dựa vào một chỉ số trí tuệ đơn lẻ, mà phải đặt trong bối cảnh của hành vi thích ứng và phán đoán lâm sàng. [1][3]

     Ở bình diện phân loại quốc tế, World Health Organization trong ICD-11 dùng thuật ngữ Rối loạn phát triển trí tuệ (disorders of intellectual development). Tài liệu mô tả các rối loạn này là những tình trạng phát triển đặc trưng bởi sự suy giảm đáng kể trong chức năng trí tuệ, đi kèm với những hạn chế trong học tập, hành vi thích ứng và khả năng đáp ứng các yêu cầu của đời sống hằng ngày. Cách gọi này cho thấy xu hướng hiện đại không còn xem đây chỉ là một mức điểm trí tuệ thấp, mà là một rối loạn phát triển thần kinh khởi phát sớm. [2][7]

     Từ đó có thể thấy: “khuyết tật trí tuệ” là cách gọi quen thuộc, dễ hiểu và gần với ngôn ngữ pháp lý – xã hội; còn “rối loạn phát triển trí tuệ” là cách gọi gần hơn với ngôn ngữ chuyên môn cập nhật của ICD-11. Hai cách gọi này không đối lập nhau về bản chất, nhưng “rối loạn phát triển trí tuệ” làm nổi bật rõ hơn khía cạnh phát triển và cấu trúc lâm sàng của tình trạng này.

3. Tiếp cận của Happy về khuyết tật trí tuệ (rối loạn phát triển trí tuệ)

     Trên cơ sở kế thừa các nghiên cứu hiện đại và các hệ thống phân loại chuẩn, dưới góc nhìn của Happy, có thể hiểu: “Khuyết tật trí tuệ (rối loạn phát triển trí tuệ) là một tình trạng phát triển thần kinh khởi phát sớm, được biểu hiện bởi những hạn chế đáng kể trong chức năng trí tuệ và hành vi thích ứng, từ đó ảnh hưởng rõ đến việc học tập, giao tiếp, tự chăm sóc, tham gia xã hội và mức độ độc lập trong đời sống hằng ngày”.

     Cách khái quát này nhấn mạnh ba điểm có ý nghĩa nền tảng. Thứ nhất, khuyết tật trí tuệ không nên bị giản lược thành chuyện trẻ “học chậm”, mà cần được hiểu là một khó khăn phát triển có cấu trúc rõ ràng và có ảnh hưởng rộng đến nhiều mặt của đời sống. Thứ hai, việc đánh giá không thể chỉ dừng ở kết quả đo trí tuệ, mà phải đặt trong mối liên hệ với hành vi thích ứng, tức là khả năng của trẻ trong việc đáp ứng các yêu cầu của đời sống hằng ngày. Thứ ba, hiểu đúng khái niệm này có ý nghĩa trực tiếp đối với việc xác định mục tiêu hỗ trợ, mức độ hỗ trợ và định hướng can thiệp phù hợp cho từng trẻ.

4. Những đặc điểm cốt lõi của khuyết tật trí tuệ

     Dựa trên tiếp cận này, có thể thấy khuyết tật trí tuệ được khu trú ở ba điểm nền tảng sau:

     Thứ nhất, có hạn chế đáng kể trong chức năng trí tuệ. Đây là mặt khó khăn liên quan đến suy luận, học tập, giải quyết vấn đề, phán đoán, tư duy trừu tượng và học từ kinh nghiệm. APA mô tả chức năng trí tuệ bằng các năng lực như lý luận, giải quyết vấn đề, lập kế hoạch, tư duy trừu tượng, phán đoán và học tập. Vì vậy, vấn đề không chỉ là trẻ tiếp thu chậm hơn, mà là những khó khăn lan sang nhiều hoạt động nhận thức nền tảng. [1][3]

     Thứ hai, có hạn chế đáng kể trong hành vi thích ứng. Đây là đặc điểm có ý nghĩa quyết định trong thực hành hiện đại. APA nêu rõ hành vi thích ứng bao gồm ba lĩnh vực: khái niệm, xã hội và thực hành. Điều đó có nghĩa là trẻ có thể gặp khó khăn trong ngôn ngữ, đọc viết, toán học và trí nhớ; hoặc trong giao tiếp, phán đoán xã hội, kết bạn và hiểu quy tắc; hoặc trong các kỹ năng thực hành như tự chăm sóc, quản lý sinh hoạt và tham gia đời sống thường nhật. [1][3][4]

     Thứ ba, các khó khăn này khởi phát trong thời kỳ phát triển. Đây là điểm làm cho khuyết tật trí tuệ khác với các dạng sa sút nhận thức hoặc suy giảm nhận thức mắc phải ở giai đoạn muộn hơn. DSM-5-TR nêu rõ đây là rối loạn có khởi phát trong thời kỳ phát triển; CDC cũng cho biết khuyết tật trí tuệ bắt đầu trước 18 tuổi. Điều đó khẳng định đây là một tình trạng phát triển khởi phát sớm, gắn với tiến trình lớn lên và học tập của trẻ. [1][4]

      Phụ huynh đăng ký tư vấn, đánh giá trẻ cùng với chuyên gia của Can thiệp sớm Happy “Tại đây”.

Tác giả:

NCS. Nguyễn Tiến Đạt

CEO Hệ Thống Can thiệp sớm Happy

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Trong Giáo Dục

Danh mục tài liệu tham khảo

[1] American Psychiatric Association. (2022). Intellectual developmental disorder (intellectual disability). DSM-5-TR Fact Sheet.
[2] World Health Organization. (2024). Clinical descriptions and diagnostic requirements for ICD-11 mental, behavioural and neurodevelopmental disorders (CDDR).
[3] American Psychiatric Association. (n.d.). What is intellectual disability?
[4] Centers for Disease Control and Prevention. (n.d.). Facts about intellectual disability.
[5] Maulik, P. K., Mascarenhas, M. N., Mathers, C. D., Dua, T., & Saxena, S. (2011). Prevalence of intellectual disability: A meta-analysis of population-based studies. Research in Developmental Disabilities, 32(2), 419–436.
[6] Jansen, S., Vissers, L. E. L. M., & de Vries, B. B. A. (2023). The genetics of intellectual disability. Brain Sciences, 13(2), 231.
[7] Bertelli, M. O., Salvador-Carulla, L., Munir, K., Kaeser, L., & others. (2016). “Intellectual developmental disorders”: Reflections on the international consensus document for redefining terminology in ICD-11. Advances in Mental Health and Intellectual Disabilities.