Can thiệp trẻ chậm nói: Hiểu đúng để hỗ trợ đúng

     Can thiệp trẻ chậm nói là nội dung được nhiều phụ huynh quan tâm khi trẻ đã đến tuổi nhưng vẫn ít nói, chưa biết gọi người thân, chưa biết dùng lời để yêu cầu, vốn từ hạn chế hoặc khó giao tiếp bằng lời trong sinh hoạt hằng ngày.

     Tuy nhiên, chậm nói không chỉ là việc trẻ có ít từ hơn bạn cùng tuổi. Ở nhiều trẻ, chậm nói còn liên quan đến khả năng hiểu lời, chú ý, bắt chước, giao tiếp mắt, kỹ năng chơi, nhu cầu tương tác và cách trẻ sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp với người khác.

     Vì vậy, can thiệp trẻ chậm nói không nên bắt đầu bằng việc ép trẻ nói thật nhiều hay yêu cầu trẻ nhắc lại liên tục. Điều quan trọng hơn là cần hiểu trẻ đang ở đâu trong quá trình phát triển giao tiếp – ngôn ngữ, trẻ đã có những nền tảng nào và còn thiếu kỹ năng nào để lời nói có thể trở thành công cụ giao tiếp thực sự.

1. Trẻ chậm nói không chỉ là nói ít.

     Trẻ chậm nói là trẻ có khả năng diễn đạt bằng lời thấp hơn so với mốc phát triển thường gặp ở cùng độ tuổi. Biểu hiện có thể khác nhau ở từng trẻ. Có trẻ chưa có từ đơn, có trẻ chỉ nói rất ít từ, có trẻ nói được nhưng không dùng lời để giao tiếp, có trẻ nói lặp lại nhưng chưa hiểu rõ ý nghĩa, có trẻ phát âm chưa rõ khiến người khác khó hiểu.

     Phụ huynh có thể nhận thấy một số dấu hiệu như:

     Trẻ ít bập bẹ, ít phát âm hoặc ít chủ động tạo âm thanh để thu hút người khác.

     Trẻ chưa biết gọi người thân hoặc chưa dùng lời để thể hiện nhu cầu.

     Trẻ thường kéo tay người lớn đến đồ vật mong muốn thay vì chỉ tay, phát âm hoặc nói từ.

     Trẻ có vốn từ ít, chậm tăng từ mới hoặc chỉ nói một số từ quen thuộc.

     Trẻ chưa biết ghép hai từ đơn giản như “mẹ bế”, “ăn bánh”, “lấy xe”.

     Trẻ nói theo hoặc lặp lại lời người khác nhưng chưa sử dụng lời nói đúng mục đích giao tiếp.

     Trẻ nói được một số từ nhưng ít chủ động gọi, hỏi, yêu cầu, từ chối hoặc chia sẻ với người khác.

     Điều quan trọng là không nên chỉ đếm số lượng từ trẻ nói được. Cần xem trẻ có hiểu lời không, có muốn giao tiếp không, có biết bắt chước không, có dùng cử chỉ không và có sử dụng lời nói trong tình huống phù hợp không.

2. Vì sao không nên chỉ “ép trẻ nói theo”?

     Một sai lầm thường gặp là cho rằng trẻ chậm nói chỉ cần được dạy nói nhiều hơn. Thực tế, lời nói là phần biểu hiện bên ngoài của một hệ thống kỹ năng nền tảng, bao gồm chú ý, nghe hiểu, bắt chước, giao tiếp có chủ đích và tương tác xã hội.

     Trước khi trẻ nói tốt, trẻ cần biết chú ý đến người khác, lắng nghe âm thanh, nhìn vào người giao tiếp, bắt chước hành động, bắt chước âm thanh, hiểu một số yêu cầu đơn giản và có nhu cầu thể hiện điều mình muốn. Nếu những nền tảng này còn yếu, việc yêu cầu trẻ nhắc lại từ đơn nhiều lần có thể tạo áp lực nhưng chưa tạo ra giao tiếp thực sự.

     Hai trẻ cùng chậm nói nhưng điểm xuất phát có thể rất khác nhau. Một trẻ có thể hiểu lời khá tốt, chơi tương tác tốt nhưng vốn từ còn ít. Một trẻ khác có thể ít đáp ứng khi gọi tên, ít nhìn mắt, ít bắt chước và chưa có nhu cầu giao tiếp rõ ràng. Một trẻ khác nữa có thể nói được một số từ nhưng chỉ nói khi thích, chưa biết dùng lời để yêu cầu, trả lời hoặc chia sẻ.

     Vì vậy, can thiệp trẻ chậm nói đúng cách không phải là bắt trẻ nói càng nhiều càng tốt, mà là xác định kỹ năng nền tảng nào đang thiếu và lựa chọn mục tiêu phù hợp với điểm xuất phát của trẻ.

3. Khi nào trẻ chậm nói cần được đánh giá?

     Phụ huynh nên đưa trẻ đi đánh giá khi trẻ chậm nói rõ so với bạn cùng tuổi hoặc khi tình trạng chậm nói đi kèm các biểu hiện bất thường trong giao tiếp, hiểu lời, tương tác hoặc hành vi.

     Một số dấu hiệu cần lưu ý gồm:

     Trẻ ít đáp ứng khi gọi tên.

     Trẻ ít nhìn vào người đối diện khi giao tiếp.

     Trẻ chưa biết chỉ tay để yêu cầu hoặc chia sẻ.

     Trẻ ít bắt chước âm thanh, hành động, nét mặt hoặc lời nói.

     Trẻ không hiểu hoặc hiểu rất ít yêu cầu đơn giản.

     Trẻ chưa có từ đơn hoặc vốn từ tăng rất chậm.

     Trẻ chỉ kéo tay người lớn thay vì dùng lời nói hoặc cử chỉ.

     Trẻ nói nhưng không dùng lời đúng mục đích giao tiếp.

     Trẻ chậm nói kèm theo ít chơi tương tác, chơi lặp lại, tăng động, ăn vạ hoặc khó làm theo hướng dẫn.

     Những dấu hiệu này không đồng nghĩa với việc trẻ chắc chắn có rối loạn phát triển. Tuy nhiên, đó là tín hiệu cho thấy trẻ cần được đánh giá kỹ hơn để xác định trẻ đang chậm ở mức nào, chậm chủ yếu về diễn đạt hay còn kèm khó khăn về hiểu lời, chú ý, bắt chước, tương tác, hành vi và kỹ năng chơi.

4. Đánh giá trẻ chậm nói cần nhìn vào những gì?

     Với trẻ chậm nói, đánh giá không nên chỉ dừng ở câu hỏi “trẻ nói được bao nhiêu từ”. Đánh giá cần xem xét toàn bộ nền tảng giao tiếp – ngôn ngữ của trẻ.

     Các nội dung cần quan sát gồm:

     Khả năng hiểu lời: trẻ có hiểu tên gọi đồ vật, người thân, hành động quen thuộc và yêu cầu đơn giản hay không.

     Khả năng chú ý và đáp ứng: trẻ có quay lại khi gọi tên, có chú ý đến người nói, có duy trì tương tác trong thời gian ngắn hay không.

     Khả năng bắt chước: trẻ có bắt chước hành động, nét mặt, âm thanh, từ đơn hoặc cách chơi của người lớn hay không.

     Giao tiếp bằng cử chỉ và ánh mắt: trẻ có biết nhìn, chỉ tay, đưa đồ vật, kéo người lớn có mục đích hoặc kết hợp nhiều phương tiện để giao tiếp hay không.

     Cách trẻ sử dụng lời nói: trẻ có dùng lời để yêu cầu, gọi người khác, từ chối, lựa chọn, trả lời hoặc chia sẻ hay chỉ nói rời rạc, lặp lại, chưa đúng mục đích.

     Kỹ năng chơi và tương tác: trẻ có biết chơi chức năng, chơi bắt chước, chơi luân phiên, chơi cùng người lớn hoặc tham gia hoạt động với bạn hay không.

     Hành vi ảnh hưởng đến giao tiếp: trẻ có thường xuyên né tránh, ăn vạ, la hét, kéo tay người lớn, khó chờ đợi hoặc khó chuyển hoạt động hay không.

     Khi nhìn trẻ theo nhiều khía cạnh như vậy, việc can thiệp sẽ chính xác hơn. Trẻ không chỉ được dạy “nói từ”, mà được hỗ trợ từ đúng nền tảng giao tiếp đang còn yếu.

5. Can thiệp trẻ chậm nói cần hỗ trợ những kỹ năng nào?

     Tùy vào kết quả đánh giá, trẻ chậm nói có thể được hỗ trợ ở nhiều nhóm kỹ năng khác nhau. Các kỹ năng này nên được sắp xếp theo tiến trình phát triển, từ nền tảng giao tiếp đến sử dụng lời nói có mục đích.

     Kỹ năng tiền ngôn ngữ.
Trẻ được hỗ trợ chú ý, giao tiếp mắt, đáp ứng khi gọi tên, chỉ tay, chờ lượt, chia sẻ chú ý và tăng nhu cầu tương tác với người khác.

     Khả năng hiểu lời.
Trẻ được hỗ trợ hiểu tên đồ vật, người thân, hành động quen thuộc, yêu cầu đơn giản, câu hỏi thường gặp và các hướng dẫn trong sinh hoạt hằng ngày.

     Kỹ năng bắt chước.
Trẻ được hỗ trợ bắt chước hành động, nét mặt, âm thanh, âm tiết, từ đơn và cách sử dụng đồ vật trong chơi. Bắt chước là cầu nối quan trọng giữa nghe, nhìn, hiểu và nói.

     Khả năng diễn đạt bằng lời.
Trẻ được hỗ trợ phát âm từ đơn, gọi tên đồ vật, gọi người thân, nói nhu cầu, mở rộng vốn từ, ghép từ, nói cụm từ và từng bước hình thành câu nói phù hợp.

     Sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp.
Trẻ không chỉ học nói từ, mà cần biết dùng lời để yêu cầu, từ chối, lựa chọn, gọi người khác, trả lời, chia sẻ và tham gia tương tác.

     Kỹ năng chơi và tương tác.
Trẻ được hỗ trợ chơi luân phiên, chơi bắt chước, chơi giả vờ đơn giản, chơi cùng người lớn hoặc bạn. Chơi là môi trường tự nhiên để trẻ phát triển ngôn ngữ, học từ mới và sử dụng lời nói trong tình huống có ý nghĩa.

     Điều chỉnh hành vi ảnh hưởng đến giao tiếp.
Với trẻ hay ăn vạ, né tránh, la hét hoặc kéo tay người lớn, can thiệp cần giúp trẻ học cách thể hiện nhu cầu phù hợp hơn bằng ánh mắt, cử chỉ, âm thanh, từ đơn hoặc câu ngắn.

     Mục tiêu cuối cùng không phải là trẻ nói được một vài từ trong giờ học, mà là trẻ biết sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp trong đời sống hằng ngày.

6. Gia đình và Happy đồng hành để trẻ dùng lời trong đời sống.

     Can thiệp trẻ chậm nói không thể chỉ diễn ra trong giờ học tại trung tâm. Trẻ cần có nhiều cơ hội giao tiếp trong các tình huống tự nhiên. Gia đình không cần biến sinh hoạt hằng ngày thành giờ học, mà cần biến các tình huống tự nhiên thành cơ hội giao tiếp.

     Ví dụ, khi trẻ kéo tay người lớn để lấy đồ, người lớn không nên đưa ngay lập tức. Có thể dừng lại, đưa lựa chọn, chờ trẻ nhìn, chỉ, phát âm hoặc nói từ gần đúng. Khi trẻ đang chơi, người lớn có thể mô tả ngắn điều trẻ đang làm, gọi tên đồ vật, mở rộng âm thanh hoặc từ trẻ vừa nói. Khi trẻ muốn tiếp tục một hoạt động, người lớn có thể tạo khoảng dừng để trẻ có cơ hội yêu cầu thêm.

     Sự phối hợp giữa trung tâm và gia đình giúp kỹ năng ngôn ngữ không bị giới hạn trong giờ can thiệp, mà được khái quát vào đời sống hằng ngày. Khi phụ huynh hiểu mục tiêu của con, biết cách chờ đợi, gợi mở, mở rộng lời nói và củng cố đúng lúc, trẻ sẽ có thêm nhiều cơ hội sử dụng ngôn ngữ trong bối cảnh thực tế.

     Tại Happy, can thiệp trẻ chậm nói cần bắt đầu từ đánh giá điểm xuất phát giao tiếp – ngôn ngữ, xây dựng mục tiêu cá nhân hóa và theo dõi tiến bộ của trẻ trong quá trình hỗ trợ. Trẻ không chỉ được dạy phát âm hay gọi tên đồ vật, mà được hỗ trợ để từng bước hiểu lời, tương tác, bắt chước, thể hiện nhu cầu và sử dụng lời nói có mục đích.

     Với trẻ chậm nói, điều quan trọng không phải là dạy trẻ nói thật nhanh, mà là hiểu đúng nền tảng giao tiếp của trẻ để lựa chọn mục tiêu phù hợp. Khi trẻ được hỗ trợ từ đúng điểm xuất phát, lời nói có nhiều cơ hội trở thành công cụ giao tiếp thực sự trong đời sống hằng ngày.

      Phụ huynh đăng ký tư vấn, đánh giá trẻ cùng với chuyên gia của Can thiệp sớm Happy “Tại đây”.

Tác giả:

NCS. Nguyễn Tiến Đạt

CEO Hệ Thống Can thiệp sớm Happy

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Ứng dụng Trí Tuệ Nhân Tạo Trong Giáo Dục